Anna Hrefna Ingimundardóttir, aðstoðarframkvæmdastjóri Samtaka atvinnulífsins, varaði við áhrifum fyrirhugaðrar tengingu bóta almannatrygginga við launavísitölu og sagði að með henni væri verið að setja um fimmtung ríkisútgjalda á sjálfstýringu. „Ekki nóg með það heldur er verið að festa hækkanir í fimmta gír,“ sagði Anna Hrefna á fundi SA í hádeginu. „Ríkisútgjöld á sjálfstýringu eru aldrei góð hugmynd og alls ekki þegar erfiðlega gengur að ná saman hallalausum fjárlögum og verðbólgu í markmið.“ Hún benti á að breytingin nái til um 60 þúsund einstaklinga. Með breytingunum sé verið að auka neyslugetu þessa hóps umfram það sem hagkerfið geti staðið undir sem skapi verðbólguþrýsting. „Síðast en ekki síst er hætt við að breytingarnar muni skerða hvata til atvinnuþátttöku enn frekar en þegar er orðið.“ Hækkað langt umfram kjarasamningsbundnar hækkanir Með frumvarpinu er lagt til að greiðslur almannatrygginga fylgja launavísitölu í stað þess að taka mið af almennri launaþróun. Anna Hrefna benti á að launaþróun væri víðtækari skilgreining sem gefi svigrúm til túlkunar, á meðan launavísitalan sé þröngt skilgreindur tölfræðilegar mælikvarði. Hún sagði SA áætla að svigrúm hagkerfisins til launahækkana sé um 3,5-4% árlega, að öllu meðtöldu, ef ekki eigi að skapa verðbólguþrýsting. Það er í samræmi við mat Seðlabankans. „Að meðaltali hefur kostnaðarmat þeirra samninga sem við höfum gert verið um 4% og því má segja að svigrúmið hafi að jafnaði verið fullnýtt í kjarasamningum,“ sagði Anna Hrefna. „Launavísitalan þróast hins vegar með allt öðrum hætti. Meðaltalshækkun hennar á ári frá árinu 1997 hefur verið um 7% sem er langt umfram það sem samið er um við kjarasamningsborðið og langt umfram þær launahækkanir sem hagkerfið getur staðið undir.“ Hún rekur þann mun m.a. til aðferðarfræðinnar sem liggur til grundvallar við útreikning launavísitölunnar. Einnig skýrist hann af hækkunum vegna einstaklingsbundinna þátta á borð við starfsaldur og starfsmenntun, ásamt launaskriði. Mynd tekin úr kynningu Önnu Hrefnu. Frá árinu 2019 hefur verið aukin áhersla á styttri vinnutíma hjá ýmsum hópum á vinnumarkaði. Anna Hrefna bendir á að sú stytting reiknist inn í launavísitöluna án þess að um eiginlega launahækkun sé að ræða. Hún vísar í umsögn Seðlabankans um frumvarpið þar sem segir að erfitt er að sjá rök fyrir því að greiðslur almannatrygginga eigi að taka mið af styttingu vinnuvikunnar. Þótt reiknað tímakaup launafólks hækki við styttingu vinnuviku séu launagreiðslur þeirra óbreyttar og þar með neyslugeta þeirra. Jafnframt vísaði hún í svar fjármálaráðherra í september 2024 um mögulega tengingu lífeyri almannatrygginga við launavísitölu. Þar segir að ekki hafi verið tíðkast að taka mið af vísitölu launa enda innifeli hún m.a. launaskrið „t.d. vegna innbyggðra aldurshækkana eða framleiðni- og hagvaxtaraukningar, sem kann að verða á almennum vinnumarkaði en á ekki við að reikna inn í verðlagsbreytingar á bótum almannatrygginga enda eru þær ekki laun fyrir vinnuframlag“. Áhrif styttingar vinnuvikunnar á þróun launavísitölu á tímabili lífskjarasamningsins má sjá á þessari mynd þar sem blái hluti súlnanna er þáttur vinnutímastyttingar í breytingu grunntímakaups. Best færi á því að afnema tvöfalda lás Frumvarpið hefur m.a. verið gagnrýnt út frá hinum svokallaða tvöfalda lás, þ.e. að bætur almannatrygginga hækki aldrei minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs. „Ég mun ekki fjalla ítarlega um tvöfalda lásinn hér en sama hvernig hann er útfærður er hann aðeins til þess fallin að bæta gráu ofan á svart. Best færi á því að afnema hann alfarið,“ sagði Anna Hrefna. „Það er launavísitölutengingin sem slík sem er stærsta áhyggjuefni þessa máls og við skulum ekki missa sjónar á því og láta þvælda umræðu um óskýrar greinargerðir afvegaleiða umræðuna.“ Þáttur almannatrygginga fari sívaxandi Anna Hrefna sagði að á undanförnum árum hafi heyrst varnaðarorð um það innanlands og utan að örorkubótakerfið hafi nú þegar vaxið með ósjálfbærum hætti. Það sjáist m.a. á því að þáttur fjárframlaga í ríkisútgjöldum, sem eru að mestu leyti almannatryggingar, hafi farið sívaxandi frá aldamótum. „Þegar tilfærslukerfi taka til sín hlutfallslega meira súrefni fá önnur kerfi, svo sem heilbrigðiskerfi, menntakerfi og löggæsla, minna súrefni sem því nemur nema ætlunin sé að fjármagna ríkisútgjöld með auknum skuldum út í hið óendanlega. Það er jafna sem gengur illa upp.“ Jafnvel þótt gert sé ráð fyrir hóflegum vexti fjárframlaga í fjármálaáætlun í sögulegu samhengi megi sjá að vægi þeirra í heildarútgjöldum ríkissjóðs muni engu að síður halda áfram að aukast ár frá ári. „Ef tengja á bæturnar við launavísitölu er öruggt að jafnvel þessi sviðsmynd er vanmat. Eitthvað þarf þá undan að láta.“ Sagði að ef af launavísitölutengingunni verði, sé öruggt að þessi sviðsmynd feli í sér vanmat. Ekki í anda stöðugleikareglunnar Þá nefndi hún að breytingarnar samræmist illa anda stöðugleikareglunnar svokölluðu sem ætlað er að tryggja að ríkisútgjöld vaxi ekki meira en 2% á ári að raunvirði. „Hvernig má það vera að hægt sé að kerfisbinda svo mikinn útgjaldavöxt með hina ströngu reglu í farteskinu? Hún sagði að í þessu samhengi skipti öllu máli hvernig raunvöxtur sé reiknaður. Greiðslur almannatrygginga falli vissulega að nafninu til undir stöðugleikaregluna en eins og bent hefur verið á geri þær það ekki í reynd. „Þegar raunvöxtur í ríkisfjármálum er metinn er ekki stuðst við vísitölu neysluverðs heldur ólíkar vísitölur sem endurspegla þann útgjaldalið sem verið er að færa á fast verðlag. Bæturnar yrðu þannig færðar á fast verðlag með launavísitölunni en ekki vísitölu neysluverðs. Því stendur eftir sú blekking að útgjaldaaukningin hafi í raun verið enginn. Það stenst illa skoðun.“ Óvíst að fullyrðingar um kjaragliðnun standist skoðun Anna Hrefna tók einnig fyrir meinta kjaragliðnun launa og lífeyris sem ríkisstjórnin hefur borið fyrir sig. Sé tekið mið af þeim gögnum sem fjármálaráðuneytið birti í áðurnefndu svari virðist sem að sú fullyrðing standist ekki. „Enda sé það svo að jafnvel þótt almennar hækkanir bóta séu ákvarðaðar með tilteknum hætti er ekkert sem komi í veg fyrir að stjórnmálamenn geri sértækar breytingar á kerfinu sem beinast að tilteknum hópum eða þáttum kerfisins. Þegar slíkar breytingar eiga sér stað, þarf að færa fyrir þeim sérstök rök og eiga um þær umræður á Alþingi. Það hefur verið reyndin til þessa og niðurstaðan er sú að bæði örorkulífeyrir og ellilífeyrir hafa hækkað umfram launavísitölu horft aftur til ársins 1997.“ Það megi efast um að launavísitölutengingin leiði til þess að stjórnmálamenn hætti að ráðast í sértækar breytingar á kerfinu. „Launavísitölutengingin þýðir því í raun að verið er að búa til nýtt og mun hærra golf fyrir grunnhækkun bótanna en verið hefur hingað til.“ Grafi undan grundvallarprinsippi Að lokum sagði hún að samspil almannatryggingakerfa við vinnumarkaðinn sé lykilatriði sem taka þurfi tillit til við hönnun allra velferðarkerfa. „Þegar bætur eru komnar á þann stað að hvata til atvinnuþátttöku minnkar ógnar staðan bæði útgjaldahlið ríkissjóðs í gegnum vaxandi örorku og tekjuhlið í gegnum minnkandi atvinnuþátttöku. Hún ógnar einnig velferð þeirra einstaklinga sem ættu möguleika á að láta til sín taka úti í samfélaginu en sjá einfaldlega ekki hag sinn í því og festast í kviksyndi kerfisins.“ Hún sagði samfélagið komið í vanda með þeim kerfisbreytingum sem þegar hafa átt sér stað og spurði hvort það eigi þá nú að gefa enn frekar í. „Einn helsti styrkleiki íslensks vinnumarkaðar hefur falist í mikilli atvinnuþátttöku. Sú sterka staða hefur gert okkur kleift að byggja upp eitt öflugasta velferðarkerfi sem fyrirfinnst á heimsvísu. Þær breytingar sem nú liggja fyrir grafa undan því grundvallarprinsippi að það borgi sig að vinna og grafa þar með undan ríkissjóði, vinnumarkaði og velferðarkerfinu til framtíðar. Vill ríkisstjórnin raunverulega leggja í slíka vegferð þvert á öll þau varnaðarorð sem komið hafa fram?“ Anna Hrefna vísaði í nýja úttekt Samtaka skattgreiðenda þar sem sjá má fjölmargar sláandi sviðsmyndir um ráðstöfunartekjur launafólks annars vegar og einstaklinga á örorku hins vegar að teknu tilliti til allra þeirra greiðslna sem kerfið býður upp á.