Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins (ÁTVR) varar við að ef þingmannafrumvarp Viðreisnar um heimila rekstur innlendra vefverslana með áfengi verður samþykkt þá gæti það haft víðtækari áhrif en ætlað er. „Ef einkasalan verður ekki lengur talin byggð á lýðheilsusjónarmiðum, til dæmis af EFTA-dómstólnum, þá er viðbúið að það fyrirkomulag verði ekki talið lengur samræmast skuldbindingum Íslands samkvæmt samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði,“ segir í umsögn ÁTVR um frumvarpið. „Slík þróun gæti falið í sér óafturkræfa grundvallarbreytingu á fyrirkomulagi sem hingað til hefur notið víðtæks stuðnings og verið talin mikilvægur þáttur í lýðheilsustefnu stjórnvalda.“ Með frumvarpinu er lagt til að heimilt verði að reka vefverslun með áfengi á grundvelli sérstaks vefverslunarleyfis að uppfylltum nánar tilgreindum skilyrðum laga um framkvæmd slíkrar sölu. Sjá einnig Grímur kynnir frum­varp um net­verslun með áfengi Í greinargerð er tekið fram að frumvarpinu sé ekki ætlað að breyta hlutverki ÁTVR og feli það ekki í sér beinar tillögur um breytingar á áfengisstefnu, áherslum í lýðheilsumálum eða fyrirkomulagi tekjuöflunar ríkisins á þessu sviði. ÁTVR segir að þrátt fyrir þessi áform þá svari frumvarpið ekki þeirri grundvallarspurningu hvort það að heimila vefverslun með áfengi samhliða einkaleyfi hins opinbera á smásölu áfengis samrýmist þeim lagagrundvelli sem einkaleyfið er byggt á. Mikilvægt sé því að hafa í huga að breytingar af þessu tagi snerti grundvallarforsendur gildandi kerfis. „Ef raunveruleg áhrif, eða jafnvel undirliggjandi tilgangur, lagabreytingarinnar eru að veikja eða grafa smám saman undan ríkiseinkasölukerfinu, er sú leið hvorki nægilega skýr né málefnaleg sem grundvöllur opinberrar stefnumörkunar á þessu sviði. Telji löggjafinn tilefni til að endurskoða núverandi fyrirkomulag ætti að gera það með upplýstum hætti þar sem afleiðingar og valkostir eru metnir í heild sinni en ekki með afmörkuðum breytingum sem kunna að hafa víðtækari áhrif en ætlað er.“ Sjá einnig Telja meiri­hluta tryggðan fyrir áfengis­frum­varpinu Ríkisfyrirtækið hvetur því til þess að áður en lengra verður haldið við meðferð þessa frumvarps fari fram ítarleg greining á samrýmanleika þess við EES-rétt. Brýnt sé að lagaleg áhætta í málinu verði greind nægilega áður en teknar verði ákvarðanir sem reynst geti erfitt eða ómögulegt að vinda ofan af. Innra samræmi mikilvægt í EES-rétti ÁTVR segir að takmörkun á frelsi frjálsra vöruflutninga sem EES-samningurinn felur í sér sé aðeins heimil samkvæmt EES-rétti ef hún uppfylli í raun þá kröfu að vera gerð til varnar almannahagsmunum, t.d. vegna lýðheilsu. „Lykilatriði í þessari dómaframkvæmd er krafa um innra samræmi. Ríki sem vísar til lýðheilsu til að réttlæta viðskiptahömlur verður að sýna fram á að heildarstefna þess sé ekki mótsagnakennd og að hún miði beinlínis að því að vernda lýðheilsu. Ef ríkið grípur samtímis til aðgerða sem grafa undan því markmiði þá missir réttlætingin trúverðugleika. Dómstólarnir hafa í raun sett það sem prófstein hvort lýðheilsutilgangurinn sé einlægur og sannur eða einungis átylla.“ Vísa til nýrrar skýrslu norska stjórnvalda Vísað er til skýrslu sem norsk stjórnvöld birtu í september síðastliðnum um það hversu langt norrænt EES-ríki getur gengið í að leyfa áfengissölu utan ríkiseinkasölu án þess að grafa undan lagalegum grunni einkasölunnar. Helstu niðurstöður hennar séu að jafnvel mjög afmarkaðar undantekningar frá einkasölunni, svo sem sala á framleiðslustað innlendra framleiðenda, hafi í för með sér það sem skýrslan kallar ákveðna „ferlisáhættu“ (n. prosessrisiko), þ.e. líkur á að dómstóll kynni að telja þær ósamrýmanlegar EES-rétti. „Sala á Vefnum og í netverslunum eru sérstaklega tilgreindar sem ósamrýmanlegar því að viðhalda réttlætingu fyrir einkasölunni. Í skýrslunni segir að sala „geti því ekki farið fram með pöntun eða sendingu vörunnar eða með netsölu frá framleiðslustað. Ef söluleiðum er bætt utan við einkasölukerfið þá gefur það til kynna að hin yfirlýstu lýðheilsusjónarmið séu ekki jafn áríðandi og var áður haldið fram og því verður meiri áskorun en ella að réttlæta að einkasalan sé nauðsynleg vegna slíkra sjónarmiða.“ Gæti reynt á grundvöll einkasölunnar fyrir dómstólum Í greinargerð frumvarpsins segir að erfitt sé að finna fordæmi í íslenskum rétti þar sem neytendum er meinað að kaupa vöru af innlendri verslun sem þeir mega kaupa af erlendri verslun og fá senda heim að dyrum. „Því virðast skorta málefnaleg rök fyrir þeim hömlum sem lagðar eru á atvinnufrelsi á þessu sviði.“ ÁTVR segir að það sé skiljanleg afstaða þeirra þingmanna sem fara fyrir málinu að horfa á málið með viðskiptalegt jafnræði í huga og jafna þannig hlut innlendra rekstraraðila. „Þessi röksemdafærsla hefur hins vegar alvarlegar afleiðingar að EES rétti sem höfundar frumvarpsins fjalla ekki um: Með því að fjalla um einkasöluna og undantekningar frá henni sem álitamál sem snúist um jafnræði í viðskiptum þá er einmitt grafið undan yfirlýstri ástæðu einkasölunnar, þ.e. að verið sé að gæta að lýðheilsusjónarmiðum, með þeim afleiðingum að reyna kann á grundvöll einkasölunnar fyrir dómstólum.“