Í nýrri sænskri skýrslu um evru­aðild eru rakin fjölmörg og veiga­mikil rök gegn því að Svíþjóð taki upp evru, þótt um­ræðan um málið hafi tekið við sér á ný undan­farin misseri. Þar er meðal annars bent á að Svíar myndu missa sjálf­stæða peninga­stefnu, að vaxta­stefna Seðla­banka Evrópu gæti hentað sænska hag­kerfinu illa, að sænska krónan hyrfi sem sveiflujöfnunar­tæki í áföllum og að evru­aðild gæti aukið líkur á að Svíþjóð taki þátt í kostnaði vegna skulda­kreppu og banka­vanda annars staðar á evru­svæðinu. Um er að ræða 560 blaðsíðna skýrslu, Time for Swedish euro mem­bers­hip?, sem kom út í mánuðinum á vegum Swedish Free Enterprise Founda­tion. Rit­stjóri verksins er Lars Calm­fors, pró­fessor emeritus í alþjóða­hag­fræði við Stokk­hólms­háskóla, sem jafn­framt stýrði svo­kallaðri EMU-nefnd sænskra stjórn­valda árið 199, sem komst þá að þeirri niður­stöðu að rökin gegn því að Svíþjóð gengi strax í mynt­banda­lagið vægju þyngra en rökin með. Skýrslan er safn 12 sér­fræðikafla eftir hag­fræðinga og stjórn­mála­fræðinga en Calm­fors tekur sér­stak­lega fram að höfundarnir hafi ekki leitast við að komast að sam­eigin­legri niður­stöðu og að hver og einn beri ábyrgð á sinni greiningu. Í lokin dregur hann síðan saman eigið heildar­mat. Calm­fors er enginn nýliði í þessari um­ræðu en ástæða þess að EMU-nefndin undir hans stjórn hafnaði evrunni árið 1997 var einkum sú að sænska hag­kerfið var þá enn að glíma við af­leiðingar kreppunnar á tíunda ára­tugnum, at­vinnu­leysi var hátt og svigrúm ríkis­fjár­mála lítið. Í nýju skýrslunni er hins vegar farið yfir hvað hafi breyst frá þeim tíma og hvaða nýjar áhættur hafi bæst við. Efna­hags­legu mótrökin eru að stórum hluta sett fram af hag­fræðingum. Karl Wa­lentin, gestapró­fessor við hag­fræði­deild Upp­sala­háskóla og fyrr­verandi starfs­maður rannsóknar­deildar sænska seðla­bankans, fjallar um einn af kjarnaþáttum málsins: kostnaðinn sem fylgir því að af­sala sér sjálf­stæðri peninga­stefnu. Hann bendir á að sænska hag­kerfið sé lík­lega vaxtanæmara en evru­svæðið í heild. Þar vegur þungt að skuldir sænskra heimila eru miklar og vaxta­binding húsnæðis­skulda al­mennt styttri en víða á evru­svæðinu. Í skýrslunni er til dæmis vísað til þess að skuldir heimila hafi numið 158% af ráðstöfunar­tekjum í Svíþjóð árið 2023, saman­borið við 84% á evru­svæðinu. Af­leiðingin gæti orðið sú að sam­eigin­leg vaxta­stefna ECB hefði meiri áhrif í Svíþjóð en annars staðar og gæti því hentað landinu illa, jafn­vel þegar áföll væru sam­eigin­leg. Wa­lentin hafnar jafn­framt þeirri hug­mynd að Svíþjóð hafi í reynd ekki sjálf­stæða peninga­stefnu utan evrunnar. Hann segir hefðbundna hag­fræði skýra að með fljótandi gengi geti seðla­banki fylgt sjálf­stæðri stefnu og að vaxta­breytingar hafi þá ekki aðeins áhrif á inn­lenda eftir­spurn heldur líka á gengi gjald­miðilsins. Þannig sé raun­veru­legur kostnaður fólginn í því að missa þetta stjórntæki við inn­göngu í evruna. Martin Flodén, pró­fessor í hag­fræði við Stokk­hólms­háskóla og fyrr­verandi að­stoðar­seðla­banka­stjóri, fjallar um gengi sænsku krónunnar og hvort það hafi reynst stöðug­leika­valdur eða óvissuþáttur. Niður­staða hans er tvíþætt. Annars vegar hafi gengis­sveiflur oft hjálpað Svíþjóð að mæta áföllum, til dæmis þegar krónan féll í alþjóð­legum niður­sveiflum og stutt þannig bæði eftir­spurn og verðbólgu. Hins vegar hafi gengið ekki alltaf hreyfst á þann hátt sem styður við hag­stjórn. Í verðbólgu­kreppunni 2022–2023 hafi veik króna til dæmis ýtt undir inn­flutta verðbólgu og gert sænska seðla­bankanum erfiðara fyrir í baráttunni við verðhækkanir. Með upp­töku evru hyrfi þessi aðlögunar­leið þó alveg. Ný og þung­væg mótrök í skýrslunni snúa að skuldastöðu evruríkja. Nýjar skuldakreppur yfirvofandi Um það fjalla Fredrik N G Anders­son, dó­sent í hag­fræði við Lundar­háskóla, og Lars Jonung, pró­fessor emeritus við sama háskóla og fyrr­verandi ráðgjafi bæði sænskra stjórn­valda og fram­kvæmda­stjórnar Evrópu­sam­bandsins. Þeir telja lík­legt að nýjar skulda­kreppur komi upp á evru­svæðinu síðar meir. Þeir benda á að skuldir margra ríkja séu þegar mjög háar; árið 2024 hafi þær numið 153% af lands­fram­leiðslu í Grikk­landi, 135% á Ítalíu og 113% í Frakk­landi, auk þess sem skuldir Belgíu, Spánar og Portúgals hafi verið nálægt 100% af lands­fram­leiðslu. Höfundarnir nefna einnig slaka eftir­fylgni við fjár­laga­reglur, veikan hag­vöxt og hækkandi út­gjöld vegna varnar­mála og grænna um­skipta, auk öldrunar íbúa, sem þætti sem auki líkurnar á nýjum vand­ræðum. Sam­hliða þessu segja Anders­son og Jonung að svo­kallað bann við því að bjarga ríkjum innan evru­svæðisins hafi í reynd veikst veru­lega frá skulda­kreppunni. Björgunar­sjóðir hafi verið settir á lag­girnar, sam­eigin­leg láns­fjáröflun aukist og viðhorf innan ESB orðið jákvæðari gagn­vart sam­eigin­legum úrræðum. Af því leiði að Svíþjóð væri í meiri hættu á að bera kostnað af skulda­vanda annarra ríkja ef landið gengi í evruna en ef það stæði áfram utan mynt­banda­lagsins. Þar sem sænsk ríkis­fjár­mál eru sterk telja þeir jafn­framt lík­legra að Svíþjóð yrði nettó­fram­lagandi en nettóþiggjandi í slíkum stuðningsað­gerðum. Á sviði fjár­mála­kerfisins fjalla Peter Eng­lund, pró­fessor emeritus í fjár­mála­hag­fræði við Hand­els­högskolan í Stokk­hólmi og hag­fræði­deild Upp­sala­háskóla, og Pehr Wissén, pró­fessor emeritus við Swedish Hou­se of Finance, um banka­sam­band Evrópu og áhrif þess á Svíþjóð. Þeir telja að evru­aðild gæti haft ákveðna kosti, svo sem öflugri sam­eigin­lega um­gjörð um fjár­mála­eftir­lit og stærri sjóði ef al­var­leg banka­kreppa kæmi upp í Svíþjóð. Á móti komi að sænskir bankar gætu þurft að leggja til fé vegna banka­vanda annars staðar í sam­bandinu og að minna til­lit kynni að verða tekið til sænskrar sér­stöðu. Höfundarnir benda á að sænskir bankar standi al­mennt betur en margir bankar á evru­svæðinu, en efast um að sú minni áhætta myndi að fullu skila sér í lægri gjöldum til sam­eigin­legra sjóða. Pólitísku mótrökin eru einkum rakin af stjórn­mála­fræðingum skýrslunnar. Magnus Lund­gren og Jonas Tall­berg rekja að gagn­rýn­endur evrunnar hafi lengi varað við því að mynt­banda­lagið gæti dýp­kað tog­streitu milli ríkja ef hag­kerfi þeirra þróuðust með ólíkum hætti. Þeir telja að evru­kreppan hafi að hluta stað­fest þær áhyggjur með aukinni pólitískri spennu og vexti popúlista­flokka og ESB-gagn­rýninna afla. Þótt þau áhrif hafi að nokkru gengið til baka hafi reynslan sýnt að evran sé ekki aðeins tækni­legt hag­stjórnar­tæki heldur líka upp­spretta pólitískra átaka. Johannes Lind­vall, stjórn­mála­fræðingur og höfundur kafla um ákvörðunar­ferlið, bætir svo við að ef Svíar ætluðu sér yfir höfuð að taka upp evru ætti sú ákvörðun að hans mati að fara aftur fyrir þjóðina. Hann segir flest rök mæla með nýrri þjóðar­at­kvæða­greiðslu, meðal annars vegna þess að þegar hafi farið fram slík at­kvæða­greiðsla árið 2003 og stjórn­mála­menn þá verið skýrir um að þeir myndu virða niður­stöðuna. Að hans mati væri óvar­legt að ganga gegn niður­stöðu þeirrar at­kvæða­greiðslu ára­tugum síðar án nýs lýðræðis­legs um­boðs. Skýrslan sýnir þó jafn­framt að and­staðan við evru er ekki jafn ein­hlít og hún var á tíunda ára­tugnum. Calm­fors bendir á að sænsk ríkis­fjár­mál séu nú mun sterkari, að mögu­leikar á mót­vægisað­gerðum í ríkis­fjár­málum séu meiri og að hag­sveiflur í Svíþjóð og á evru­svæðinu hafi að mörgu leyti færst nær hver annarri. En í saman­tekt hans á helstu áhrifum evru­aðildar eru engu að síður skýr­lega til­greindir gallar: sam­eigin­leg peninga­stefna gæti hentað Svíþjóð illa, hætta sé á að landið taki þátt í kostnaði vegna skulda- og banka­kreppa annarra ríkja og með upp­töku evru hyrfi krónan sem mögu­legt aðlögunar­tæki í eftir­spurnaráföllum. Í lokin er það þó Calm­fors sem vegur saman þessi sjónar­mið. Þótt hann viður­kenni skýrt þau rök sem færð eru fram gegn evru­aðild, um tap á sjálf­stæðri peninga­stefnu, áhættu tengda skulda­kreppum og óvissu um sam­eigin­lega hag­stjórn, kemst hann sjálfur að þeirri niður­stöðu að kostir evru­aðildar vegi nú þyngra en gallarnir. Sjálf skýrslan er því að mörgu leyti ítar­leg saman­tekt á álita­málum og fyrir­vörum, jafn­vel þótt rit­stjórinn endi á jákvæðara mati en margir kafla­höfundanna gefa til­efni til.