Bene­dikt Gísla­son, banka­stjóri Arion banka, segir að varan­lega lægri vextir á íbúðalána­markaði verði ekki tryggðir nema ráðist verði í grund­vallar­breytingar á um­gjörð ís­lenska líf­eyris­kerfisins. Í pistli á Inn­herja tekur hann fram að verð­trygging líf­eyris­réttinda og 3,5 pró­senta raunávöxtunar­for­senda kerfisins haldi uppi kerfislægri eftir­spurn eftir verð­tryggðum eignum og stuðli þannig að hærra vaxta­stigi en ella. Í pistlinum rifjar Bene­dikt upp að hann hafi áður fjallað um „hring­ekju verð­tryggingar og hárra vaxta“ og segir að líf­eyris­kerfið gegni þar lykil­hlut­verki. Hann tekur þó fram að gagn­rýni hans beinist ekki að líf­eyris­sjóðunum sjálfum heldur að þeirri um­gjörð sem haldið hafi verið við hér á landi mun lengur en í öðrum ríkjum með öflug líf­eyris­kerfi. Að mati Bene­dikts liggur kjarni málsins í því að ís­lenska kerfið lofar réttindum strax við greiðslu ið­gjalda á grund­velli þess að ávöxtun verði að jafnaði verð­tryggð um 3,5 pró­sent til lengri tíma. Þar sem líf­eyris­sjóðir þurfi að tryggja slíka raunávöxtun og jafn­framt greiða út verð­tryggðan líf­eyri sé eðli­legt að þeir sækist í verð­tryggð skulda­bréf. Sú eftir­spurn móti skulda­bréfa­markaðinn, hækki langtíma­vexti og hafi bein áhrif á lánskjör heimilanna. Hann segir birtingar­mynd þessa skýra á íbúðalána­markaði. Sá markaður sé tæp­lega 3.000 milljarðar króna að stærð. Líf­eyris­sjóðir standi að hans sögn á bak við 28 pró­sent lán­veitinga með beinum hætti og fjár­magni að auki 14 pró­sent markaðarins í gegnum íbúðalán bankanna. Heildar­hlut­deild þeirra á markaðnum sé því um 42 pró­sent. Jafn­framt eigi líf­eyris­sjóðir 70 pró­sent allra skráðra skulda­bréfa á Ís­landi og 85 pró­sent þeirra skulda­bréfa séu verð­tryggð. Bene­dikt dregur af þessu þá ályktun að verð­tryggt líf­eyris­kerfi með fastri raunávöxtunar­for­sendu kalli á verð­tryggt fjár­mála­kerfi. Sjá einnig Upp­gjörskrafan auki vægi verð­tryggingar í hag­kerfinu Slíkt kerfi þýði síðan hærra vaxta­stig en ella, meðal annars vegna þess að verð­tryggingin veiki miðlun peninga­stefnunnar. Sá kostnaður leggist þyngst á yngri kynslóðirnar sem séu að stíga sín fyrstu skref á húsnæðis­markaði. Í pistlinum segir hann að byrði yngri kynslóða sé í reynd margþættari en um­ræðan gefi oft til kynna. Þær standi ekki aðeins frammi fyrir háum vöxtum og verð­tryggðum íbúðalánum heldur séu þær einnig með skatt­greiðslum sínum að standa undir ófjár­mögnuðum líf­eyris­skuld­bindingum hins opin­bera, sem hann segir nú metnar á um 1.000 milljarða króna. Auk þess greiði þær nú að lág­marki 15,5 pró­sent af heildar­launum í líf­eyrisiðgjöld, saman­borið við 12 pró­senta lág­mark áður fyrr. Bene­dikt vísar í þessu sam­hengi til Dan­merkur og Hollands, sem hann segir hafa staðið frammi fyrir sam­bæri­legum álita­efnum. Þar hafi stjórn­völd valið að stíga varan­leg kerfis­leg skref í stað þess að reiða sig á skammtíma­lausnir. Í báðum löndum hafi verið dregið úr vægi lof­orða um til­tekna raunávöxtun og sjálf­virka verð­tryggingu líf­eyris­greiðslna og færst í sveigjan­legri réttinda­kerfi sem endur­spegli betur raun­veru­lega verðmæta­sköpun og dreifi áhættu með öðrum hætti milli kynslóða. Að hans sögn eru líf­eyris­greiðslur í Dan­mörku og Hollandi ekki al­mennt verð­tryggðar með lög­bundnum eða sjálf­virkum hætti heldur sé ár­lega ákveðið hversu mikla verðbót skuli veita út frá fjár­hags­stöðu sjóðanna. Trygginga­fræði­leg staða sé þar einnig endur­metin oftar og breytingar gerðar reglu­lega á réttindum eftir stöðu eigna og skuld­bindinga. Bene­dikt segir að raun­veru­leg áhætta felist ekki í breytingum á kerfinu heldur í því að láta það þróast áfram án til­lits til breyttrar lýðfræði, breytts vaxta­um­hverfis og aukinnar byrði á yngri kynslóðir. Hann hafnar því að breytingar á líf­eyris­kerfinu séu sjálf­krafa ógn við traust og segir þvert á móti að þær geti verið for­senda þess að tryggja sjálf­bærni og sann­girni til lengri tíma. Í lok pistilsins setur hann fram fjögur megin­at­riði sem hann telur nauð­syn­legt að ráðast í. Hann segir að hætta þurfi að byggja kerfið á verð­tryggðri 3,5 pró­senta ávöxtunar­for­sendu og óskil­yrtri verð­tryggingu líf­eyris­greiðslna, endur­skoða hvernig líf­eyris­skuld­bindingar eru metnar og tengja þær fremur við raun­veru­lega ávöxtun, opna fyrir að ein­staklingar geti stýrt sjálfir hluta líf­eyrisið­gjalda sinna og loks endur­hugsa hvernig áhrif kerfisins falli á ólíkar kynslóðir. Megin­skila­boð Bene­dikts eru að lægri vextir byrji ekki í Seðla­bankanum einum saman. Ef mark­miðið sé að skapa varan­leg skil­yrði fyrir lægri vöxtum, sér­stak­lega fyrir skuld­sett heimili og ungt fólk, þá verði að horfa út fyrir hefðbundna fram­kvæmd peninga­stefnunnar og ráðast í kerfis­breytingar á líf­eyris­sparnaði og verð­tryggingu. Sjá einnig Leiðin að lægri vöxtum