Breið samstaða hefur verið að myndast um það innan flestra stærstu samþættu sjávarútvegsfyrirtækjanna, fyrirtækja sem vinna eigin afla og kaupa á fiskmarkaði, smærri fiskvinnslufyrirtækja svo ekki sé talað um innanlandsmarkaðinn í formi fiskbúða, að brugðist verði með einhverjum hætti við óheftum útflutningi á óunnum bolfiski. Leiðin sem helst er rætt um í þeim efnum er að koma á vinnsluskyldu á bolfiski og flatfiski sem veiddur er í íslenskri lögsögu og vinnsluskylda verði innleidd í áföngum á tegundir eins og karfa. Flutt voru út nálægt 50 þúsund tonn af óunnum fiski á síðasta ári, þar af fór um helmingur þess magns í gegnum íslenska fiskmarkaði. Þar er afkastamest fyrirtækið Atlantic Seafood sem kaupir nær 25 þúsund tonn af bolfiski á ári sem seldur er til fiskvinnslu erlendis. Atlantic Seafood er langstærsti einstaki kaupandinn á íslenskum fiskmörkuðum. Rekstrartekjur þess voru á árinu 2024 tæpir 9,4 milljarðar króna. Af þessum 50 þúsund tonnum sem fara óunnin úr landi eru um 30 þúsund tonn þorskur og ýsa. Útflutningsálag hentar ekki Útflutningur á óunnum fiski er ekki ný umræða hér á landi. Á áttunda og níunda áratug síðustu aldar og megnið af fyrsta áratug 21. aldar var útflutningsálag á óunninn botnfiskafla sem fluttur var úr landi. Var 10% álagi bætt við niðurstöðu vigtunar þegar aflinn var reiknaður til aflamarks. Þetta þýddi 10 tonna skerðingu í aflahlutdeild fyrir þann sem flutti út 100 tonn af óunnum fiski. Í upphafi árs 2007 var útflutningsálagið afnumið með lögum. Bent hefur verið á að verð fyrir hvert kílógramm af unnum þorski er um þriðjungi hærra en fæst í útflutningi á óunnum þorski. Mynd/Gylfi Gylfason Á þeim árum sem það var við lýði fór útflutningur á óunnum fiski að stærstum hluta í gegnum sjávarútvegsfyrirtækin sjálf en ekki fiskmarkaði. Nú hefur það gjörbreyst og um helmingur af óunnum fiski sem fer út landi er seldur í gegnum fiskmarkaðina. En þar selja líka útgerðir án vinnslu sem er hugsaður fyrir innlenda vinnslu en er keyptur að hluta til af erlendum aðilum. Þykir útflutningsálag sem einnig myndi leggjast á þessar útgerðir leiða til ósanngjarnrar niðurstöðu. En samkeppni við um hráefnið við erlenda fiskvinnslu hefur stuðlað að gríðarlegum verðhækkunum á fiskmörkuðum sem hafa reynst íslenskum fiskvinnslufyrirtækjum erfið samkeppnishindrun. Svo erfið að mörg hafa þau lagt upp laupana á undanförnum árum. Gunnar Örlygsson, framkvæmdastjóri útflutningsfyrirtækisins IceMar og einn eigenda fiskvinnslunnar AG Seafood í Sandgerði, gengur svo langt að segja að innlend fiskvinnsla sé við það að leggjast af vegna samkeppninnar við erlenda aðila um hráefnið. Vatnaskil í afstöðu sjávarútvegsfyrirtækja Gunnar hefur látið til sín taka í þessari umræðu. Hann segir að nú hafi algjör vatnaskil orðið í afstöðu innan greinarinnar til málsins. Nú séu langflest af stærstu sjávarútvegsfyrirtækjunum sem og þeim minni hlynnt því að spornað verði við óheftum útflutningi á óunnum fiski með einhverjum ráðum. Gunnar segir íslenskar fiskvinnslur sem reiði sig á hráefni frá fiskmörkuðum séu í skelfilegri stöðu. Fyrirtæki hafi verið að loka, minnka við sig og við blasi að önnur fari senn að hætta rekstri. „Það verður að bregðast við þessu ófremdarástandi en það segir sig sjálft að ef fórna á þessum fyrirtækjum á altari doða og aðgerðarleysis þá mun megnið af öllum fiski sem seldur er í gegnum íslenska fiskmarkaði fara út óunninn og ómerktur frá landinu í körum og gámum. Við munum tapa mikilli þekkingu en jafnframt mun atvinnuleysi aukast til muna og tekjur hins opinbera minnka,“ segir Gunnar. Hráefnisframleiðendur fyrir erlendar vinnslur Á Sjávarútvegsráðstefnunni síðastliðið haust vakti Ægir Páll Friðbertsson, forstjóri Iceland Seafood, máls á þessu og sagði að Ísland væri á hraðri leið með að verða hráefnisframleiðandi fyrir erlendar vinnslur. Ægir Páll nefndi auk þess að verð fyrir hvert kílógramm af unnum þorski væri um þriðjungi hærra en fengist í útflutningi á óunnum þorski. „Sé tekið tillit til allra afleiddra afurða fæst 48,7% hærra verð fyrir hvert kíló af þorski borið saman við útflutning á óunnum þorski. Það er því gríðarlegur akkur í því að vinna allan fisk innanlands í stað þess að missa hann óunninn úr landi,“ sagði hann. Ægir Páll segir að Íslendingar hafi ekkert um þær afurðir að segja sem komi frá erlendum vinnslum. „Ef við náum ekki utan um þetta stóra vandamál mun það gjaldfella ímynd íslensks sjávarútvegs.“ Stórkostlegt tækifæri fyrir Ísland Gunnar segir að nú blasi við stórkostlegt tækifæri fyrir Íslendinga að verða matvælaríki. Hér á landi sé framleiðslugetan mjög mikil, ekki síst með tilkomu hátæknibúnaðar eins og vatnskurðavéla frá Marel og Völku. „Það sem gerist með vinnsluskyldu á bolfiski er að erlendir kaupendur, sem hafa sótt í óunninn fisk, draga sig í hlé. Þar með lækkar fiskmarkaðsverðið en ekki útflutningsverðið á unnum sjávarafurðum. Erlendir aðilar sem hafa reitt sig á afurðir frá fyrirtækjum ytra sem hafa keypt óunninn fisk á Íslandi þurfa þá að leita til okkar eftir unnum afurðum,“ segir Gunnar. Gunnar Örlygsson, framkvæmdastjóri IceMar. Hann segir að sum þessara erlendu fyrirtækja standi mjög vel að sinni framleiðslu en dæmi eru um mörg önnur smærri fyrirtæki þar sem lágmarks heilbrigðiskröfum og þrifnaði er ekki mætt. Þau séu ekki undir sama eftirliti og íslensk fiskvinnslufyrirtæki en þau selji samt íslenskan fisk sem íslenskan fisk. Þetta geti auðveldlega á skömmum tíma eyðilagt það orðspor sem fer af íslenskum sjávarafurðum sem hágæðavöru. Ráðuneytið enn undir feld Leitað var viðbragða Hönnu Katrínar Friðriksson atvinnuvegaráðherra og hún meðal annars spurð hvað hefði gerst í þessu máli frá því hún var í viðtali í Fiskifréttum 26. nóvember á síðasta ári. Engin svör höfðu borist frá ráðuneytinu þegar þessi grein var unnin. Í viðtalinu í Fiskifréttum 26. nóvember sagði hún meðal annars: „Það er verið að skoða allt,“ svarar Hanna Katrín spurð hvaða leiðir komi helst til álita. „En ég get alveg sagt að persónulega er ég almennt ekki hrifin af boðum og bönnum eins og til dæmis vinnsluskylda eða útflutningsbann felur í sér. Ég myndi frekar vilja sjá einhverjar aðrar leiðir sem farnar eru.“ „Það fjölgar eiginlega á hverjum degi símtölum og þeim aðilum sem eru að þrýsta á. Þannig að það liggur fyrir að það er mikill þungi og við erum mjög meðvituð um að við þurfum að hreyfa okkur hratt ef ætlunin er að gera eitthvað og þetta er í mjög djúpri skoðun,“ segir Hanna Katrín. Úrklippa úr Fiskifréttum 26. nóvember 2025. „Það má segja að þunginn sé á tveimur atriðum; að annars vegar séu þetta ákveðin tækifæri til verðmætasköpunar hér á landi sem við erum að missa af með þessum vexti. Og síðan er það hitt, sem okkur hefur verið bent á og af vaxandi þunga, að þetta hafi getað haft, og þess sjáist þegar merki að þetta hafi neikvæð áhrif á vörumerkið Íslenskar sjávarafurðir erlendis,“ segir Hanna Katrín.